پیشینه مهر در نهج البلاغه

در کلام امیر مؤمنان حضرت علی (ع) خاتم، نختم، ختم و یختم حداقل شش بار آمده است که چهار بار آن درباره ی پیامبر اکرم (ص) است[1]:

  • «اجعل شرائف صلواتک و نوامی براکاتک علی محمد عبدک و رسولک الخاتم لما سبق و الفاتح لما انغلق» یعنی، بهترین درودها و پر بارترین برکت ها خاص بنده و پیامبر خودگردان که خاتم پیامبران پیشین و گشاینده ی دل های بسته است.
  • «فقفی به الرسل و ختم به الوحی» (خطبه ی 133)، یعنی پس او را در پی پیامبران فرستاد و بدو مهر ختم بر صحیفه ی وحی نهاد.
  • «(الحقیقه) خذوها عن خاتم النبیین» (خطبه 77)، یعنی مردم از خاتم پیامبران فراگیرند.
  • «امین وحیه و خاتم الرسله» (خطبه ی 173)، یعنی امین وحی است و خاتم فرستادگان.

دو مورد دیگر، یعنی تختم و یختم که هر دو به معنی پایان آمده است:

  • «… و بالموت تختم الدنیا و بالدنیا تحرز الآخره» (خطبه ی 156)، یعنی با مرگ، دنیا پایان می یابد و به آخرت نمایان می شود.
  • «(یا مالک) و ان یختم لی و لک بالسعاده و الشهاده و انا الیه راغبون» (نامه ی 53)، یعنی، و من خواستارم از خداوند … عاقبت من و تو را به سعادت و شهادت پایان برساند که ما به آن متمایل هستیم.

مبحث دوم: تاریخچه مهر در نظام اداری و حقوقی

بند اول- پیشینه مهر در اعتبار بخشی به اسناد و نامه های رسمی

نقش مهر که به سان مهمترین رکن فرمان، حکم یا سند در طول تاریخ به شمار می آید با شکل های متنوع خود جلوه و نمای خاصی به اسناد مختلف اعم از فرمان ها، حکم ها، عقدنامه ها، مصالحه نامه ها و قراردادهای مختلف بخشیده است[2]. چرا که نقش مهر عامل اعتبار بخشی به دست نوشته هاست و با وجود خود، دست نوشته ها را به اسنادی معتبر تبدیل می کند. چنانکه در شاهنامه می خوانیم:

بدین مهر و منشور یزدان گواست که ما بندگانیم و او پادشاه

میرزا شفیع اثر نیز گوید:

نیست داغی بی سیاهی در محبت معتبر می شود باطل سند، چون مهر از آن برداشتند

دکتر یاکوب ادوارد پولاک که در عهد قاجار از سال 1851 تا 1860 میلادی در ایران زیست و طبیب شاه ایران بود، درباره ی جایگاه و اهمیت مهر در فرهنگ ایرانیان می نویسد: «مهر برای هر ایرانی از ضروریات غیر قابل اجتناب است، زیرا فقط زدن مهر ذیل نامه یا اسناد بدان ها قوت قانونی می بخشد؛ مهر جای امضا را می گیرد. در یک عقیق نام صاحب مهر یا یکی از اسماء الله با هنرمندی حک می شود و دور آن را با اسلیمی ها و خطوط پیچ در پیچ تزیین می کنند چنان که تقلید آن فوق العاده مشکل می شود. در این سنگ بیضی یا چهارگوش، از نقره یا طلاست؛ در بالای مهر قطعه جواهر کوچکی کار می گذارند تا این که صاحب مهر آن را به صورت معکوس به کار نبرد. آنگاه یک دسته ی کوتاه عمودی به این سنگ متصل می کنند که با لولایی به یک حلقه مربوط می شود. مردم عالی مقام اغلب چندین مهر دارند: برای اسناد، نامه های خصوصی و غیره که همه ی آنها در منگوله ای از رشته طلایی و نقره ای پهلوی هم قرار گرفته است؛ این منگوله را در کیسه ای به دقت حفظ کرده اند همیشه در جیب خود نگه می دارند». او در فصل های بعدی درباره ی موارد استفاده از مهر می نویسد: «هرگاه تاجری به مسافرت برود، هرچند این سفر ماه ها به طول انجامد، تنها در مغازه ی خود را می بندد، آن را قفل می کند و مهر خود را بر روی نخی که دور قفل پیچیده است می زند…» زیرا دست نخوردگی مهر یکی از اصول اساسی آداب و رسوم شرقی هاست؛ هرگاه کسی مهری را جعل کند یا مهر و مومی را بشکند، با قطع شدن دست خود کیفر می بیند. مهر همه جا به جای امضا، که مرسوم نیست، به کار می رود آن را با استفاده از نوعی جوهر به زیر اسناد می زنند و بدین طریق به اسناد قوت قانونی می بخشند. هر گاه مهر کسی مفقود شود وی اعلام عام می کند که از این پس از مهر دیگری استفاده خواهد کرد. کشف مهرهای متعدد حکاکی شده در خرابه های اکباتان (همدان) و تخت جمشید (اصطخر) حاکی از آن است که مهر در قرون طولانی گذشته مورد استعمال داشته است. در قدیمی ترین مهرها تصاویر جانوران و نقوش گوناگون رمزی حک شده است؛ مهرهای مربوط به ادوار اشکانیان و ساسانیان نیم تنه ی شاه یا حاکم را نشان می دهد که دور آن چیزی نوشته شده است؛ از شروع دوره ی اسلام از نقش تصویر بر روی مهر اجتناب شده است و به حک نام صاحب مهر و آیه ای مناسب از قرآن و تاریخ سال در عقیق  اکتفا می ورزند؛ ولی برای اینکه از تقلید و جعل مهر اجتناب شود خطوط اسلیمی پر پیچ و تابی دور آن می کشند. در ایران حکاکان و سنگ تراشانی وجود دارند که در کار خود به مرحله ی اسنادی رسیده اند. عمده فروشی کالا اغلب در قبال براتی مهر شده و مدت دار – شش ماهه– به علاوه ی دوازده درصد سود، انجام می گیرد.

[1]. نهج البلاغه دشتی، خطبه های 133، 173، 156 و نامه ی 53.

[2]. جدی، محمدجواد، 1392، دانشنامه مهر و حکاکی در ایران ، ناشران: موسسه تالیف، ترجمه و نشر آثار هنری، «متن»؛ کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، چاپ اول، ص258.

لينک جزييات بيشتر و دانلود اين پايان نامه:

آثار حقوقی امضا، مهر و اثرانگشت در حقوق مدنی و تجارت