قرآن

در قرآن کریم کلمه نظارت و مشتقات آن 129 بار تکرار شده که این مطلب نشانشگر اهمیت موضوع است.(دلاوری، 1381: 103) یکی از سنت‌های ثابت الهی، نظارت کامل، دقیق و مداوم بر اعمال و نیت انسان‌ها و بازرسی و ارزیابی آن‌ها ست. خداوند متعال در این دنیا، دقیقاً بر تمام اعمال، گفتار و نیات انسان‌ها نظارت دارد و بر مبنای همین نظارت دقیق و کامل است که در روز قیامت، همه‌ی کارهای انسان را مورد ارزیابی و سنجش قرار می‌دهد و پاداش یا کیفر مناسب را برای هر یک از آن‌ها تعیین می‌کند. از منظر قرآن کریم، اولین ناظر، پروردگار عالم است که نظارت مطلق بر کلیه اعمال و حرکات افراد دارد. برای نمونه می‌توان آیات زیر را بیان نمود:

– « و بگو که هر عمل کنید خدا آن عمل را می‌بیند و هم رسول و مومنان بر آن آگاه می‌شوند، آن‌گاه به سوی خدایی که دانای عوالم غیب و شهود است بازگردانیده شوید و او شما را به کردارتان واقف سازد .» [1]« در روزی که خدا جمیع خلایق را (برای حساب) برانگیزد تا آن‌ها را به (نتیجه) اعمالشان که او تمام را به شماره ضبظ فرموده و آن‌ها فراموش کرده‌اند آگاه سازد، و خدا بر همه‌ی موجودات عالم گواه است. » [2]

– «و تو در هیچ حالی نباشی و هیچ آیه‌ای از قرآن تلاوت نکنی و به هیچ عملی تو و امّت وارد نشوید جز آن‌که ما همان لحظه شما را مشاهده می‌کنیم.» (یونس / سوره 10، آیه 61)

پس نخستین ناظر بر اعمال انسان، خود خداوند متعال است. همچنین در قرآن کریم، به نظارت فرشتگان، اعضا و جوارح، مکان و طبیعت، پیامبران و امامان بر انسان اشاره شده است. هدف از این نظارت دقیق، گسترده و کامل و وجود این همه ناظر و شاهد بر اعمال و رفتار و نیات انسان‌ها این است که انسان خود را همواره در محضر خدا و سایر ناظران احساس کند و آن‌ها را شاهد و ناظر اعمال خود ببیند تا کم‌تر به سوی نافرمانی خدا و زیر پا گذاشتن قوانین و مقررات الهی کشیده شود.

پاره‌ای دیگر از آیات به راهکارهای نظارتی می‌پردازد که در این میان، فریضه‌ی مهم و محوری امر به معروف و نهی از منکر از اساسی ‌ترین راهکارها است و در کنار آن از ذکر اوصاف حاکم جهت نظارت نیز یاد شده است؛

« و باید برخی از شما مسلمانان، خلق را به خیر و صلاح دعوت کنند و امر به نیکوکاری و نهی از بدکاری کنند» (آل عمران/ سوره۳، آیه۱۰۴)

« [خداوند به او] فرمود: من تو را امام و پیشوای مردم قرار دادم. [ابراهیم] عرض کرد: از دودمان من [نیز امامانی قرار بده] خداوند فرمود: پیمان من به مردم ستمکاران نمی‌رسد [ و تنها آن دسته از فرزندان تو که پاک و معصوم باشند، شایسته این مقام‌اند].» (بقره/ سوره۲، آیه۱۲۴)

سنّت

وجود نظام نظارت و بازرسی لازمه‌‌ی حفظ سلامت و رشد و توسعه‌ی هر مجومه و سازمان و موجب پیشرفت و تعالی کارکنان آن است. با توجه به این اصل بود که پیامبر اسلام(ص) هیچ‌گاه از نظارت و مراقبت بر عملکرد کارکنان خود غافل نبودند و اغلب برای نظارت و بازرسی عملکرد کسانی که از سوی آن حضرت به کار گماشته می‌شدند، بازرسان و ناظرانی مشخص می‌نمودند تا اعمال و رفتار آنها را به طور مرتب، به آن حضرت گزارش کنند تا بر اساس این گزارشات، عملکرد و رفتار کارکنان خود را بسنجد و بر اساس این سنجش و ارزیابی، تصمیمات بعدی را  اتخاذ نمایند.

حضرت امام رضا (ع) در مورد سیره نظارتی و بازرسی ایشان می‌فرماید: « سیره و روش پیامبر اسلام این بود که هرگاه سپاهی را به مأموریت می‌فرستادند و فرمانده‌ای برای آن تعیین می‌کردند، برخی از افراد موثق و مورد اعتماد خود را بر او می‌گماشتند تا رفتار و عملکرد او را زیر نظر بگیرد و برای رسول خدا گزارش کند.»

امیرالمونین در دوران حکومت و مدیریت خود، در زمینه نظارت و مراقبت بر کارگزاران خود بسیار دقیق و هشیارانه عمل می‌کردند. در نامه خطاب به فرماندارشان در عین التمر، مالک بن کعب ارحبی، می‌نویسد: «در حوزه خدمتت کسی را جانشین بگذار و با گروهی از یارانت بیرون برو تا به سرزمین سواد عراق بگذری و در میان دجله و عذیب درباره کارگزاران و کارکنان من پرسش و تحقیق کن و روش عملکرد آنان را نظارت و بازرسی نما.» ایشان در این نامه، همچنین سفارش می‌کنند که در نظارت  و بررسی و گزارش خود، راستی را از یاد نبرد و بداند که کار بنی‌آدم، نزد خدا محفوظ است و و به همه چیز آگاهی دارد. آن حضرت  علاوه بر دستورهایی که برای نظارت و بازرسی به کارگزاران خود می‌دادند، خود نیز در دوران حکومت و مدیریت، همواره بر عملکرد و فعالیت‌های همه کارگزاران و زیردستان خویش نظارت کامل داشتند و به طور مستمر، عملکرد آنان را بررسی می‌کردند.

[1] – توبه / سوره9، آیه 105

[2] – مجادله / سوره 58، آیه 6

لينک جزييات بيشتر و دانلود اين پايان نامه:

نظارت مجلس شورای اسلامی بر قوه مجریه از طریق کمیسیون‌های داخلی