مقایسه مباشر و سبب

بررسی تفاوت و شباهت بین عوامل تحقق یک حادثه پیچیده و دشوار است و می بایست در هر حادثه ای به دقت مورد مطالعه قرار گیرد اما مهم ترین وجوه افتراق و اشتراک میان مباشر و سبب را می توان به ترتیب زیر بیان نمود:

بند اول: وجوه اشتراک

نقطه اشتراک اتلاف به مباشرت و اتلاف به تسبیب آن است که در هر دوی آنها قصد ، علم و عمد از شرایط تحقق ضمان نیست بدین معنا که برای مسئول دانستن فاعل انگیزه و اراده برای ارتکاب تلف و ضرر به دیگران لازم نیست و صرف استناد تلف به او کفایت می نماید. به عنوان مثال اگر خیاط با بریدن یا دوختن اشتباه پارچه را تلف نماید یا از ارزش بیندازد ضامن است ولو اینکه قصد و اراده تلف آن را نداشته باشد زیرا عمل برش قابل انتساب به اوست.[1] قانونگذار ما در ماده 328 قانون مدنی[2] به همین نکته اشاره دارد.

بند دوم: وجوه افتراق

اول: در اتلاف به مباشرت، تقصیر شرط تحقق مسئولیت نیست و شخصی که از روی عمد یا غیر عمد مال دیگری را تلف نماید ضامن بوده حتی اگر تقصیر نکرده باشد و احتیاطات لازم را برای جلوگیری از ورود خسارت بنماید[3] به عبارت دیگر در بحث مباشرت قانونگذار برای عامل ورود زیان فرض تقصیر کرده است و شخص تالف چه مقصر باشد و چه نباشد و چه مسئولیت داشته باشد و چه مسئولیت نداشته باشد ضامن دانسته می شود و مسئول جبران خسارت است. برای مثال هرگاه شکارچی با وجود رعایت دقت های لازم هدف گیری نماید ولی گلوله از شکار گذشته و به گوسفندی روی تپه اصابت نماید شکارچی ضامن است اگرچه تقصیر نکرده است زیرا عرف و منطق وی را مسئول ورود خسارت به چوپان می داند و نمی تواند به علت عدم وجود تقصیر وی را بری و صاحب گوسفند را مجبور به تحمل خسارت نمود. اما در تحقق عنوان سبب، تقصیر شرط است بدین معنا که شخصی که سبب ورود خسارت  به غیر است را زمانی می توان ضامن دانست که مرتکب تقصیر شده باشد و احتیاطات و دقت های لازم را مبذول نداشته باشد و در نتیجه موجب ورود خسارت به دیگری شده است.[4] هرچند که قانونگذار به طور صریح در ماده 334 قانون مدنی[5] تقصیر را شرط ضامن دانستن مسبب می داند در غیر این صورت ضامن نمی باشد مانند آن که سگِ گله اتفاقاً  هار شده و عابری را مجروح کند قانونگذار در ماده 336 قانون مجازات مصوّب 70 [6] و ماده 528 قانون مجازات جدید” هرگاه در اثر برخورد دو وسیله نقلیه زمینی، آبی و هوایی، راننده یا سرنشینان آنها کشته شوند یا آسیب ببینند در صورت انتساب برخورد به هردو راننده هریک مسئول نصف دیه راننده مقابل و … هرگاه یکی از طرفین مقصر باشد به گونه ای که برخورد به او مستند باشد فقط او ضامن است.” در باب مباشرت نیز تقصیر را شرط دانسته است.[7]

همانطور که در فصل اول درباره تقصیر توضیح داده شد؛ تقصیر اعم از بی احتیاطی، بی مبالاتی، عدم مهارت، عدم رعایت نظامات دولتی است در اینجا می توان گفت هرگاه شخصی مرتکب یکی از مصادیق تقصیر گردد ضامن خواهد بود.

وجود شرط تقصیر در باب تسبیب را می توان از میان مواد مختلف قانون مدنی و قانون مجازات اسلامی بدست آورد مانند ماده 333 قانون مدنی[8] و ماده 335 قانون مدنی[9] و ماده 519 قانون مجازات92 ” … چنانچه مالک با وجود تمکن از اصلاح یا رفع یا آگاه سازی و جلوگیری از وقوع آسیب سهل انگاری نماید ضامن است” و ماده 516 قانون مجازات 92″ … مگر آنکه آن را طوری گذاشته باشد که نوعاً مستعد صدمه یا خسارت باشد”.

دوم: هرگاه شخص بدون واسطه ی امر یا عمل دیگری و به طور مستقیم موجب ورود خسارت و تلف شود از آن به اتلاف بالمباشره تعبیر می شود که در آن میانِ عامل و عمل(متلف و تلف) واسطه ای اعم از ارادی و غیر ارادی وجود ندارد مانند اینکه کسی شخصاً مزرعه دیگری را آتش بزند. در حالی که در تسبیب شخص به طور مستقیم موجب تلف مال نیست بلکه مقدمه آن را فراهم می کند بدین معنی که کاری را انجام می دهد که می تواند یکی از علل تلف باشد مانند آنکه فردی در معبر چاهی حفر کند و دیگری به دلیل بی احتیاطی اش در آن چاه سقوط کند.[10]

سوم: در اتلاف بالمباشره همیشه فعل مثبت و بی واسطه موجب ورود خسارت می گردد و با ترک فعل مباشرت تحقق نمی یابد. مانند اینکه کسی با سنگ شیشه اطاقی را بشکند یا راننده کسی را زیر بگیرد، اما در تسبیب  فعل اعم از مثبت و منفی موجب تلف می شود. فعل مثبت یعنی فرد با انجام کاری سبب تلف مال دیگری می شود مانند انداختن سنگ در معبر که سبب لغزش و شکستن دست و پا می شود و فعل منفی یعنی ترک فعل سبب تلف می شود خواه ترک فعل ناشی از قرارداد باشد مانند آنکه سوزن بان راه آهن در اثر عدم تغییر سوزن سبب تصادف در قطار شود یا ناشی از تکلیف قانونی باشد مانند خسارتی که در اثر کوتاهی و بی احتیاطی وی در محافظت از مولی علیه متوجه او می گردد.[11]

[1]– محقق داماد، سید مصطفی، همان، همان ج، ص 114

[2]– ماده 328 ق. م :” هرکس مال غیر را تلف کند ضامن آن است و باید مثل یا قیمت آن را بدهد اعم از اینکه از روی عمد تلف کرده باشد یا بدون عمد و …”

[3]– کاتوزیان، ناصر، وقایع حقوقی، ص 30 / کاتوزیان، ناصر، الزام های خارج از قرارداد، صص 152 و 208 / امامی، سید حسن، همان، ص 392 / محقق داماد، سید مصطفی، همان، همان ج، ص 115/ کاتوزیان، ناصر،1391،  قانون مدنی در نظم حقوق کنونی، نشر میزان، چاپ 35 ، ص267

[4]–  امامی ، سید حسن، همان، همان ج ، ص 394 / کاتوزیان، ناصر، وقایع حقوقی، ص 30 / کاتوزیان، ناصر، الزام های خارج از قرارداد، صص 152و208 / کاتوزیان، ناصر، قانون مدنی در نظم حقوق کنونی، ص 268

[5]– ماده 334 ق. م :” مالک یا متصرف حیوان مسئول خسارتی نیست که از ناحیه آن حیوان وارد می شود مگر اینکه در حفظ حیوان تقصیر کرده باشد…”

[6]– ماده 336 ق. م.ا مصوّب70 :” هرگاه در اثر برخورد دو سوار وسیله نقلیه آنها مانند اتومبیل خسارت ببیند در صورتی که تصادم و برخورد به هردو نسبت داده شود و هردو مقصر باشند یا هیچ کدام مقصر نباشند هرکدام نصف خسارت وسیله نقلیه دیگری را ضامن خواهد بود …. و اگر یکی از آنها مقصر باشد فقط مقصر ضامن است.”

[7]– قیاسی، جلال الدین، همان، ص111 / امامی، سید حسن، همان، ص 393

[8]– م 333 ق. م :” صاحب دیوار یا عمارت یا کارخانه مسئول خسارتی است که از خراب شدن آن وارد می شود مشروط بر اینکه …. مالک مطلع بر آن بوده و یا از عدم مواظبت او تولید شده است.”

[9]– م 335 ق. م :”… اگر طرفین تقصیر یا مسامحه کرده باشند هردو مسئول خواهند بود.”

[10]– کاتوزیان، ناصر، وقایع حقوقی، ص 29 / کاتوزیان، ناصر، الزام های خارج از قرارداد، همان صص/ امامی، سید حسن، همان، ص 392 / کاتوزیان، ناصر، قانون مدنی در نظم حقوق کنونی، ص 268 / محقق داماد، سید مصطفی، همان، همان ج، ص 118

[11]– امامی، سید حسن، همان، همان ص/ محقق داماد، سید مصطفی، همان، همان ج، ص 118/ عمید زنجانی، عباسعلی، همان، ص 127

لینک جزییات بیشتر و دانلود این پایان نامه:

اجتماع سبب و مباشر واجتماع اسباب در قانون مجازات اسلامی مصوّب 1392