تفکیک ارتشاء از مفاهیم مشابه

بزه ارتشاء از جرایم توصیفی محسوب می­شود یعنی قانونگذار برای مرتکب صفت خاص را که همان کارمند بودن باشد را در نظر گرفته است.

بنابراین چنانچه فردی عنوان کارمند را غصب کند و برای انجام فعلی از دیگری وجه یا مالی را بگیرد بعنوان مرتشی قابل تعقیب نیست بلکه مشمول عناوین خاص مجرمانه دیگری همچون کلاهبرداری یا غصب عناوین دولتی خواهد بود.[1]

همچنین در فرض مذکور چنانچه کسی وجه یا مالی را داده است به عنوان راشی قابل تعقیب نخواهد بود زیرا رشوه ای پرداخت نشده است. [2]

جرم ارتشاء با برخی از جرائم و مفاهیم مشابه بدلیل تقارن مشابهتی که بین آنها موجود است، رابطه نزدیکی دارد. که در ذیل به تفکیک برخی از این جرم با برخی از جرائم می پردازیم.

1) تفکیک ارتشاء از هدیه

هدیه عطایایی است که شخص برای ایجاد دوستی و یا ازدیاد دوستی بذل می نماید.

از امام صادق (ع) در این زمینه روایتی نقل شده است که هدیه را به 3 قسم تقسیم فرموده اند:

الف) هدیه مکافأة

این قسم عبارت است از هدیه­ای که انسان­ها برای ایجاد مهر و محبت یا برای ابراز علاقه­مندی و یا تلافی و جبران محبت دیگری، به او می­دهند. این نوع هدیه در همه جوامع رواج دارد و عقل نیز آن را یک سنّت حسنه می داند.

با توجه به تأثیرات اعجاب­ انگیز هدیه در روابط انسانی، در بسیاری از موارد، همچون دارویی التیام‏بخش، ناراحتی­ها و نابسمان­های خانوادگی را درمان نموده و به مقدار قابل ملاحظه­ای مشکلات انسانی را که حاصل  ارتباطات سوء و اعمال ناشایست خانوادگی و یا عصبانیت های مفرط است حل می‏کند و جلوی متلاشی شدن خانواده را می­گیرد و به حّدی مشکل گشاست که گاهی هیچ دلیل و منطقی در حّل مشکلات لاینحل به پای آن نمی­رسد و باحّل این معضلات اجتماعی، زمینه را برای ایجاد یک زندگی آرام و سالم، همراه با روابط عاطفی عمیق در بین اعضای خانواده­ها فراهم می نماید. و باید گفت آنچه در روایات از معصومین مورد ترغیب و تشویق قرار گرفته این نوع هدیه است.

 

ب) هدیه مصانعه

مصانعه مصدر باب مقاعله از ریشه “صنع” به معنی مشارکت در ساختن است، ولی در اصطلاح به معنای سازش و تبانی طرفین برای حصول امری که منع قانونی دارد است. با این بیان می توان گفت: این نوع هدیه، به قصد رسیدن به امر باطل و به صورت رشوه انجام می پذیرد که بعلّت مشتمل بودن بر قصد حرام و ترتب اثر حرام مورد نهی شدید شارع مقدّس قرار گرفته است.

روایاتی که در نهی هدیه وارد شد و آن را متصف به صفت غلول سحت می کنند، همگی ناظر بر این نوع هدیه است؛ زیرا همان­گونه که از کلمه ((مصانعه)) بر می آید، معمولاً در صورتی این نوع هدیه داده  می شود که هدیه دهنده به قصد ابطال حق و حصول باطل و یا زیرپا گذاشتن قانون و یا برای مقاصد غیرقانونی اش می­دهد که در این ویژگی، درست شبیه رشوه و یا خود رشوه است که تنها در اسم با یکدیگر متفاوتند که البته تغییر نام، تأثیری در تغییر ماهیّت اشیاء و احکام آنها نخواهد داشت.[3]

این نوع هدیه معمولاً در مراکز و مؤسسات سازمان هایی که مسؤلیت­های حکومتی دارند، صورت می‏گیرد، برخلاف نوع اول عموماً برای تعمیق روابط خانوادگی و خویشاوندی و یا ایجاد پیوندهای عاطفی است. این دو نوع هدیه از دو جهت، یعنی جایگاه و هدف با یک دیگر متفاوت است. هدیه اول معمولاً در میان خانواده ها جریان دارد ولی هدیه دوم در ادارات و دادگاهها، و هدف هدیه اول ایجاد انس و الفت و هدف هدیه دوّم حصول امر باطل و غیرقانونی است از آنجائی که هدیه مصانعه عموماً به قصد سوء استفاده و پایمال کردن حقوق دیگران و زیر پای گذاشتن قوانین اجتماعی است. طبع سلیم آن را نپذیرفته و نزد عقل و عرف اجتماع، قبیح و ناپسند است که روایات فراوانی در نهی و اجتناب ازآن وارد شده آن را سٌحت خوانده است. این کلمه و همچنین کلمه غلول که در بعضی از روایات وجود دارد حاکی از شدّت قباحت و حرمت آن است. بر اساس این روایات فقها حکم به حرمت این نوع هدیه نمودند و عموماً آن را رشوه و یا در حکم رشوه می دانند.

 

1- رضایی، سعید، پایان نامه ارشد جزای شناسی واحد دامغان در خصوص بررسی تطبیقی بزه ارتشاء در حقوق کیفری ایران و مصر، سال 1385، ص 17.

2- نظریه مشورتی شماره 77321 مورخ 2/10/1372، اداره حقوقی قوه قضائی.

1- دادوئی دریکنده، حمیدرضا، پیشین، ص 191.

لینک جزییات بیشتر و دانلود این پایان نامه:

بررسی تطبیقی بزه ارتشاء در حقوق ایران و عراق